Tóm tắt các công bố khoa học mới về côn trùng, hóa chất và bệnh do côn trùng truyền.
Nghiên cứu đăng trên Tropical Medicine and Health ngày 20/9/2026 (MalariaWorld giới thiệu ngày 8/10/2026) đánh giá tính kháng pyrethroid của muỗi Anopheles coluzzii thu tại miền nam Benin, ở hai vùng nông nghiệp (Sèmè-Kpodji, Abomey-Calavi) và một vùng đô thị không canh tác (Yenawa).
Bài tổng quan đăng trên Journal of Vector Borne Diseases ngày 21/8/2026 (MalariaWorld giới thiệu ngày 8/10/2026) tổng hợp hiện trạng và phân bố địa lý của tính kháng hóa chất ở muỗi truyền sốt rét, cùng hệ quả với công tác phòng chống sốt rét.
Nghiên cứu đăng trực tuyến trên tạp chí Communications Medicine ngày 8/10/2026 của nhóm tác giả thuộc Trường Y tế công cộng Đại học Thành phố New York (CUNY), Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), Đại học New York và Trường Y Zucker (Đại học Hofstra) ước tính mức độ thích hợp cho muỗi Aedes trên toàn cầu, độ phân giải không gian cao, theo từng 5 năm từ 1970 đến 2024.
Tạp chí Trials đăng ngày 1/10/2026 đề cương nghiên cứu của Viện Sức khỏe Môi trường thuộc Cơ quan Môi trường Quốc gia Singapore (NEA) cùng Đại học Quốc gia Singapore và Đại học Công nghệ Nanyang: thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại các khu nhà ở công cộng cao tầng, đánh giá việc thả muỗi đực Aedes aegypti mang Wolbachia, bổ sung cho các biện pháp kiểm soát véc tơ thường quy, có kìm được sự phát triển của các cụm sốt xuất huyết hay không.
Nghiên cứu đăng trên tạp chí Parasites & Vectors ngày 27/9/2026 của Đại học West Indies, Bộ Y tế và Phúc lợi Jamaica và CDC Hoa Kỳ cho thấy muỗi Aedes aegypti ở cả thành thị (Kingston và St Andrew) lẫn nông thôn (Lances Bay, Hanover) kháng nhiều nhóm hóa chất: permethrin, deltamethrin và malathion.
Nghiên cứu đăng trên Parasites & Vectors ngày 10/9/2026 (Đại học Quân y Hải quân Thượng Hải và Viện Ký sinh trùng Vân Nam, có sự tham gia của Trung tâm Sốt rét quốc gia Lào) xác định 15 loài muỗi Anopheles tại bốn điểm biên giới Lào – Campuchia – Thái Lan; ở loài Anopheles peditaeniatus, đột biến ace-1 G119S xuất hiện với tần suất cao.
Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý III và 9 tháng năm 2026 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố sáng 3/10/2026, đăng trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày 5/10/2026: tính chung từ đầu năm đến nay, cả nước có hơn 94,2 nghìn người mắc bệnh sốt xuất huyết, trong đó 14 người tử vong.
VTV.vn đăng ngày 5/10/2026, theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội: từ ngày 25/9 đến 2/10, thành phố ghi nhận 350 trường hợp sốt xuất huyết tại 81 phường, xã, giảm 40 trường hợp so với tuần trước. Lũy kế từ đầu năm 2026 có 3.946 ca tại 119 phường, xã, không có trường hợp tử vong.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) cập nhật ngày 3/10/2026: trong tuần 39 (21/9–27/9/2026) thành phố ghi nhận 1.491 trường hợp mắc sốt xuất huyết, ổn định 1,7% so với trung bình 4 tuần trước. Tổng số ca tích lũy từ đầu năm 2026 đến tuần 39 là 35.714 ca.
Bài đăng ngày 5/10/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases đánh giá thực địa việc phun thể tích cực nhỏ (ULV) bằng xe với chế phẩm deltamethrin kết hợp chiết xuất cúc trừ sâu tại Hungary, theo thiết kế trước–sau có đối chứng (BACI): số muỗi ở điểm phun giảm trung bình khoảng 47%; côn trùng bay không mục tiêu, kể cả nhóm thụ phấn, giảm hơn 40%.
Bài đăng ngày 25/9/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases phỏng vấn sâu 15 người trực tiếp tham gia đợt thí điểm hệ thống cảnh báo sớm E-Dengue (tháng 9–12/2025) tại An Giang và Tây Ninh: thiếu chính sách hỗ trợ, các bên ít hiểu khái niệm cảnh báo sớm và khó khăn khi vận hành khiến cảnh báo chưa chuyển thành hành động diệt lăng quăng chủ động.
Bài đăng ngày 3/9/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases khảo sát kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) của 346 đại diện hộ gia đình ở 8 cộng đồng thuộc Zacapa và Chiquimula (Guatemala): khoảng 90% biết muỗi truyền sốt xuất huyết, nhưng 37% hộ không làm gì để loại bỏ nơi muỗi đẻ. Đa số cởi mở với copepod (giáp xác nhỏ ăn bọ gậy) nếu có thông tin, hỗ trợ kỹ thuật và bảo đảm an toàn nước.
Bài đăng ngày 3/9/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases: nhóm nghiên cứu Montpellier lấy mẫu 2.533 cá thể chim hoang dã thuộc 69 loài ở vùng Camargue – Montpellier trong hai năm 2024–2025. RNA virus Usutu được phát hiện ở 12,0% số chim, West Nile ở 4,3%; mức lưu hành năm 2024 cao hơn rõ rệt so với năm 2025.
Bài đăng ngày 1/10/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases khảo sát hai cộng đồng thu nhập thấp ở Salvador, Brazil (3–12/2023): 174 hộ đặt ovitrap, 119 hộ được khảo sát môi trường. Số trứng Ae. aegypti liên quan chặt với vị trí bẫy, rác đổ trước nhà, ở gần cống hở trong vòng 10 m và thùng nhựa hở quanh nhà.
Bài đăng ngày 24/9/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases: nhóm Đại học Antioquia chọn lọc một dòng Ae. aegypti kháng ở Colombia bằng permethrin (pyrethroid nhóm I) và lambda-cyhalothrin (nhóm II) ở nồng độ thấp (LC25) và cao (LC75), rồi đo đột biến kdr, hoạt tính enzyme và giải trình tự RNA.
Công bố ngày 20/4/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases: khảo sát phân tử Ae. aegypti tại Hargeisa, Berbera và Burao (Somaliland) sau các đợt tăng ca sốt xuất huyết 2022–2024. Phát hiện đột biến vgsc S989P, V1016G và F1534C; bioassay WHO tại Hargeisa và Burao cho thấy kháng các pyrethroid thử nghiệm.
Công bố ngày 17/10/2025: scoping review 877 bài toàn văn về giám sát véc tơ Aedes, kiểm soát và kháng thuốc tại châu Phi (1980–2023). Chỉ Senegal và La Réunion có hệ giám sát dài hạn được công bố; bằng chứng RCT/dịch tễ về hiệu quả kiểm soát còn mỏng; nhiều thử nghiệm kháng thuốc dùng liều Anopheles nên có thể đánh giá thấp mức kháng của Aedes.
Công bố ngày 27/5/2026: thí nghiệm G×G×G trên Ae. aegypti từ Brazil, Paraguay và Peru, mang wMelM hoặc wAlbB, phơi DENV-1 hoặc DENV-2. wMelM chặn virus mạnh hơn wAlbB trên mọi quần thể; mức chặn cao nhất ở dòng Brazil, thấp nhất ở Peru. wAlbB cho fitness quần thể cao hơn trong mô hình phòng thí nghiệm.
Công bố ngày 4/5/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases: nhóm tại Đài Loan tạo dòng Ae. aegypti địa phương mang Wolbachia wAlbB (wAlbB-Tw-Kao) từ Ae. albopictus thu tại Cao Hùng. Dòng có truyền mẹ 100%, bất tương hợp tế bào chất hoàn toàn, giảm hiệu giá virus dengue-2 và Zika; trong lồng, thả đực làm giảm tỷ lệ nở trứng hoang dã tới khoảng 90%.
Công bố ngày 10/8/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases khảo sát tỷ lệ Wolbachia ở Aedes aegypti tại năm comuna của Medellín, Colombia, sau các đợt thả wMel từ 2017 đến 2022. Tần suất nhiễm ước tính từ khoảng 60% đến gần cố định, tùy cách lấy mẫu và phép xét nghiệm.
Công bố ngày 15/6/2026, tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên PLOS Neglected Tropical Diseases gom chín nghiên cứu (2015–2025) về Ae. aegypti tại Nigeria. Tỷ lệ chết gộp thấp với pyrethroid và DDT, dao động với carbamate, cao hơn với lân hữu cơ.
Công bố ngày 8/9/2026 trên PLOS Neglected Tropical Diseases khảo sát ADN ty thể và kháng hóa chất của Aedes aegypti tại Kenya. Quần thể ven biển kháng permethrin rõ, trong khi còn nhạy với bendiocarb, deltamethrin và fenitrothion.
Ngày 11/6/2026, WHO cập nhật phương pháp giám sát kháng hóa chất: nồng độ chẩn đoán của hai hoạt chất phun tồn lưu trong nhà, broflanilide và isocycloseram, cùng cách đọc độ nhạy với chlorfenapyr.
Theo bài tổng hợp của VectorIS dẫn CDC, leptospirosis do vi khuẩn Leptospira trong nước tiểu động vật nhiễm, dễ tăng sau bão hoặc lũ. Thời gian ủ bệnh thường 2–30 ngày. Phòng bằng cách tránh bơi hoặc lội nước nghi nhiễm, che vết thương, mang ủng chống nước và kiểm soát gặm nhấm.
VectorIS tóm tắt trang Insecticide resistance của WHO: kháng hoá chất lan rộng đe doạ kiểm soát muỗi sốt rét. Chương trình có GPIRM, khung kế hoạch quốc gia, SOP thử độ nhạy, World malaria report, công cụ DHIS2, cơ sở dữ liệu từ 1978 và Malaria Threats Map.
VectorIS dẫn CDC: nhiễm Dirofilaria immitis ở chó là bệnh giun tim, lây qua muỗi (Aedes, Anopheles, Mansonia). Ở chó có thể tắc động mạch phổi, ho, mệt khi vận động. Phòng bằng giảm đốt muỗi và hỏi thú y về lịch phòng; bài không nêu thương hiệu.
Theo VectorIS dẫn CDC, bottle bioassay tráng chai bằng liều chẩn đoán, cho muỗi vào và quan sát trong 2 giờ. Kháng dựa trên tỷ lệ chết tại thời gian chẩn đoán: 98–100% là nhạy, 90–97% là đang hình thành kháng, dưới 90% là kháng.
Nghiên cứu định tính đăng trên PLOS Neglected Tropical Diseases phỏng vấn các bên liên quan tại Việt Nam để tìm hiểu vì sao việc diệt nguồn sinh sản muỗi chủ động theo cảnh báo sớm (EWS) còn gặp khó khăn.
Nghiên cứu đăng trên Cell Research cho thấy tình trạng suy dinh dưỡng làm thay đổi thành phần hóa học và hệ vi khuẩn trên da, khiến muỗi bị thu hút mạnh hơn và làm tăng nguy cơ lây truyền virus sốt xuất huyết.
Nghiên cứu huyết thanh học trên quy mô quốc gia tại Timor-Leste dùng mô hình không gian để ước tính lực lây nhiễm (force of infection) virus Dengue và xác định điểm nóng.
Nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Văn Hiệp và cộng sự đăng trên Tạp chí Khoa học và Kỹ thuật nhiệt đới (JTSE) đánh giá tính nhạy cảm với permethrin và các đột biến kháng pyrethroid ở muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại TP.HCM.
Nghiên cứu đăng trên Ecotoxicology (tập 35, bài 123) đánh giá tính kháng hóa chất của ruồi nhà (Musca domestica) bằng thử nghiệm cho ăn và sàng lọc đột biến gen kháng.
Nghiên cứu của Đại học Kentucky cho thấy sản phẩm gốc tinh dầu diệt gián tốt khi phun trực tiếp nhưng kém hiệu quả khi dùng làm lớp phun tồn lưu.
Tỷ lệ muỗi Aedes aegypti chết khi tiếp xúc deltamethrin giảm từ 95% xuống 46%; nghiên cứu khuyến nghị cân nhắc lại chiến lược dựa vào hóa chất và hỗ trợ giải pháp Wolbachia.
Phân tích 971 cá thể rệp giường từ 109 quần thể cho thấy các dòng rệp tại Mỹ tồn tại âm thầm từ trước và tiến hóa độc lập, kèm các đột biến kháng thuốc khác biệt.
Nghiên cứu trên Urban Ecosystems của Đại học Auburn (Hoa Kỳ) tái dựng quá trình mối đất Formosan (Coptotermes formosanus) lan rộng từ cảng Mobile vào sâu trong bang Alabama suốt 4 thập kỷ.
Nghiên cứu trên Parasites & Vectors lần đầu ghi nhận đồng thời kháng kiểu hình và đột biến kdr ở muỗi Aedes aegypti tại Tanzania lục địa, cung cấp dữ liệu cho lựa chọn hóa chất trong phòng chống sốt xuất huyết.
Chất vận chuyển PfApiAT2 giúp ký sinh trùng Plasmodium falciparum lấy proline từ muỗi; thiếu nó, noãn nang ngừng phát triển và không tạo được thoa trùng.
Công bố trên Journal of Pest Science ứng dụng mô hình học sâu theo dõi tư thế để phân tích hành vi di chuyển của mối cánh Coptotermes formosanus sau khi rụng cánh, từ đó mô phỏng khả năng gặp nhau để lập tổ mới.
Nghiên cứu trên BMC Biology với quần thể Aedes aegypti từ Havana (Cuba) cho thấy truyền dọc (từ muỗi mẹ sang con) có thể tạo ra muỗi cái mang virus lây nhiễm trong nước bọt mà không cần hút máu người bệnh.
Khảo sát tại các điểm nóng sốt xuất huyết của Malaysia cho thấy muỗi kháng pyrethroid rộng rãi và bắt đầu kháng nhóm phospho hữu cơ.
Công trình đăng trên Nature phát hiện virus flavivirus lan trong cơ thể muỗi chủ yếu nhờ túi ngoại bào mang nucleocapsid, và sự tương thích giữa vỏ capsid của virus với protein VCP của muỗi quyết định loài muỗi nào có thể truyền bệnh.
